Светските енергетски пазари повторно се соочуваат со сериозна нестабилност, која според експертите и Wall Street Journal, ја потсетува на кризата од 1970-тите. Причината е ескалацијата на конфликтот околу Иран и практичното гушење на протокот на сурова нафта и ЛНГ низ Ормускиот Теснец, една од најчувствителните и најважните енергетски артерии во светот.
Во 2025 година, низ теснецот минувале речиси 15 милиони барели сурова нафта дневно, што е околу една третина од глобалната трговија со нафта, како и околу една петтина од светскиот извоз на течен природен гас. Прекин на овие испораки не влијае само на нафтата, туку и на гасот и електроенергетиката, бидејќи нема лесни алтернативни маршрути.
Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) предупреди дека од почетокот на воените дејства на 28 февруари до 6 март, цените на суровата нафта Брент скокнале за 27%, а европскиот репер за гас TTF за речиси 70%. Особено се погодени пазарите на дизел и авионско гориво, што веќе влијае на транспортот, производството и инфлацијата на глобално ниво.
Разликата од претходните години е што сега светот има многу помалку „амортизери“. Додека порано поголемото производство на други места, стратешките резерви или намалената побарувачка делумно ги ублажуваа потресите, сега подолг прекин лесно може да го преврти пазарот од вишок во дефицит. ИЕА посочува дека иако земјите членки имаат над 1,2 милијарди барели јавни резерви, тие се само временска перница, не трајно решение.
Reuters дополнително предупредува дека постои реална опасност од враќање на стагфлацијата – комбинација од висок животен стандард и слаб економски раст. Брент веќе ја проби психолошката граница од 100 долари за барел, а експертите забележуваат дека секој раст на нафтата од 5% додава околу 0,1 процентен поен на инфлацијата во развиените економии.
ИЕА исто така укажува дека прекин на ЛНГ испораките низ Ормус би отстранил над 300 милиони кубни метри гас дневно од светскиот пазар, што е двојно повеќе од просечниот проток низ Северен тек во 2021 година. Поради тоа, Европа и Азија би влегле во жестока трка за ограничени количини гас, што дополнително ќе ги зголеми цените на струјата, индустријата и домаќинствата.
За Македонија, зависна од увоз на енергенси, ефектите веќе се чувствуваат – покачени цени на бензин и дизел, раст на транспортните трошоци, поголеми сметки за греење и покачени трошоци за храна. Енергетската криза се прелива и во секојдневниот живот, а последиците би можеле да се одразат и на инфлацијата, економскиот раст и стабилноста на глобалните пазари.
Заклучокот е јасен: ако Ормускиот Теснец остане блокиран или полублокиран подолго, светот ќе се соочи со нов глобален ценовен шок, со притисок врз животниот стандард и енергетската безбедност, повторно потсетувајќи ја светската економија на лекцијата од 1970-тите – кога енергијата станува оружје, кризата никогаш не останува само во енергетиката.
