Потпишувањето договорот на Србија со компанијата AstraZeneca за иновативни онколошки терапии претставува една од најважните здравствени вести во последно време, со потенцијал значително да влијае на лекувањето на голем број пациенти.
Станува збор за договор кој отвора врати кон современи терапии кои веќе се користат во најразвиените здравствени системи низ светот. Токму затоа е важно детално да се објасни што овие лекови всушност претставуваат, како делуваат и во кои случаи можат да помогнат на пациентите.
Како што наведува Европската агенција за лекови (EMA), меѓу најважните онколошки терапии на AstraZeneca се Imfinzi, Tagrisso, Lynparza, Truqap и Enhertu. Се работи за лекови кои се користат во лекувањето на различни видови рак, вклучувајќи рак на белите дробови, црниот дроб, жолчните патишта, дојката и јајниците, но и некои други тумори, во зависност од стадиумот на болеста и биомаркери.
Не се работи за еден лек, туку за цел систем на модерна онкологија
Модерната онкологија повеќе не функционира по моделот во кој сите пациенти добиваат слична терапија. Сè поголемо значење има прецизната медицина, односно пристапот на лекување кој зависи од генетските карактеристики на туморот, биомаркерите и индивидуалниот профил на пациентот.
На пример, наведува EMA за лекот Tagrisso, овој лек се користи кај пациенти со недробноќелиски карцином на белите дробови чијшто клетки имаат одредени EGFR мутации. Тоа значи дека не е наменет за секој пациент со рак на белите дробови, туку за точно определена група пациенти кај кои терапијата има најголеми шанси да делува.
Слично, EMA наведува за Lynparza дека се користи кај одредени пациентки со рак на јајниците, јајоводите и перитонеумот, особено кога постои одговор на претходна терапија и кога се исполнети прецизни клинички услови. Други зборови, не се работи за универзални лекови за сите видови рак, туку за терапии кои делуваат кај определени пациенти и одредени типови на болест.
Imfinzi – еден од клучните лекови во оваа приказна
Меѓу сите лекови кои се споменуваат во светските стручни и медиумски извори, особено се издвојува Imfinzi, односно durvalumab. Станува збор за имунотерапија која не го напаѓа туморот како класична хемотерапија, туку помага на имуниот систем да ги препознае и нападне малигните клетки.
Лекот делува така што блокира протеин кој ги спречува имуните клетки да нападнат клетки на рак. На овој начин му овозможува на организмот поефикасно да го успори напредувањето на болеста.
Според податоците на EMA, Imfinzi се користи во Европската Унија за лекување на повеќе видови тумори, вклучувајќи рак на белите дробови, рак на жолчните патишта и рак на црниот дроб. Индикациите се проширувале со пристигнувањето на нови резултати од клинички студии.
Резултати на терапиите во светот
Reuters пренесува дека комбинацијата на AstraZeneca базирана на лекот Imfinzi во последните фази на испитувања покажала значително успорување на напредувањето на болеста кај рак на црниот дроб.
Исто така, истражувањата покажуваат дека Imfinzi дале ветувачки резултати кај агресивниот малоќелиски рак на белите дробови, со подобрување на преживувањето и контрола на болеста.
Малоќелискиот рак на белите дробови се карактеризира со исклучително брз раст, при што кај повеќето пациенти болеста веќе е во напреднат стадиум при дијагноза.
Иако првично добро реагира на хемотерапија и зрачење, болеста кај повеќето пациенти се враќа во рок од неколку месеци, а петгодишното преживување е ниско (обично под 10%), што го рангира меѓу најагресивните малигни тумори.
Овие терапии не се класични „вакцини против рак“
Во јавноста често се користи изразот „вакцини против рак“, но во повеќето случаи станува збор за имунотерапии, таргетирани терапии и биолошки лекови кои делуваат на специфични механизми во организмот.
Имунотерапијата помага телото самостојно да ги нападне клетките на рак така што активира компоненти на имунолошкиот систем кои туморот се обидел да ги заобиколи. Наместо директно да ги убива клетките на рак, овие лекови овозможуваат Т-клетките да го препознаат и уништат туморот.
Често имунотерапијата се користи заедно со други лекови за да се постигне посилен и подолг ефект.
Рак на дојка и јајници – терапии кои зависат од молекуларниот профил
За рак на дојка се издвојуваат Truqap и Enhertu. EMA наведува дека Truqap е наменет за пациентки со одредени генетски промени, што ја потврдува насоката кон персонализирано лекување.
Truqap го успорува растот на ракот така што блокира ензими кои помагаат клетките на рак да растат и делат, особено кај тумори со мутации на одредени гени.
Enhertu (trastuzumab derukstekan) комбинира две активни компоненти – моноклонско антитело (trastuzumab) кое го активира имунолошкиот систем за уништување на клетките на рак, додека истовремено блокира нивниот раст; втората компонента, deruxtecan, влегува во клетката и ги убива ензимите потребни за создавање нови клетки на рак.
Lynparza (olaparib) делува така што блокира ензим кој помага клетките да ја поправаат оштетената ДНК. Клетките на рак со одредени генетски мутации, како BRCA1 или BRCA2, особено зависат од овој ензим, па кога тој се блокира, нивната оштетена ДНК не може да се поправи и клетките на рак умираат.
Што ова значи за Србија?
Овој договор претставува значаен исчекор за здравствениот систем на Србија и резултат на конкретни напори на државата и претседателот Вучиќ да им овозможат на граѓаните пристап до најсовремените терапии кои досега биле достапни првенствено во најразвиените земји.
Следниот важен чекор ќе биде ефикасна имплементација на овие терапии во пракса – од брзината на нивната достапност, преку јасни критериуми за примена, до капацитетите на здравствениот систем да ги вклучи во редовното лекување.
Суштината не е само во потпишаниот договор, туку во тоа што се создадени услови за навремена примена на современите терапии и овозможување на продолжување на животот и подобар квалитет на лекување за што поголем број пациенти.
