„Дали ги вакциниравте вашите деца? Зошто, или зошто не?“ – ова прашање, поставено од Радио Слободна Европа во Фејсбук група за мајки, отвори лавина реакции, коментари и спротивставени ставови. Дел од мајките отворено признаа дека одбиле вакцинација поради сомнежи околу составот на вакцините и нивното влијание врз здравјето на децата.
Иако Законот за превенција и сузбивање на заразни болести во Косово предвидува секое дете запишано во градинка или училиште да има потврда за вакцинација, коментарите укажуваат дека ова правило не се спроведува доследно. Една мајка навела дека нејзините деца не примиле ниедна вакцина и дека училиштето не побарало доказ за имунизација.
Прашањето било поттикнато од извештај на Европската комисија, во кој се предупредува на широко распространети теории на заговор во Косово – вклучително и верувања дека лек за рак намерно се крие за финансиска добивка или дека вируси се создаваат за контрола на општеството. Над 60 проценти од анкетираните граѓани изразиле согласност со овие тврдења. Извештајот покажува дека слично ниво на сомнеж постои и во другите земји од Западен Балкан, како и пад на довербата во ефикасноста на вакцините.
Во Косово, првата вакцина против Ковид-19 беше администрирана на 29 март 2021 година. Според Светската здравствена организација, вакцините против Ковид-19 спасиле повеќе од 1,4 милиони животи во Европа. Сепак, токму пандемијата дополнително ги засили сомнежите, особено поради брзината на развојот на вакцините и јавните дебати за рестриктивните мерки. Од Институтот за јавно здравје на Косово посочуваат дека се соочуваат со „инфодемија“ – ширење неточни информации од непрофесионални извори.
Стравот од аутизам е една од најчестите причини што родителите ја наведуваат за одбивање на ММР вакцината – комбинирана вакцина што штити од мали сипаници, заушки и рубеола. Опфатот со ММР во Косово паднал од 89 проценти во 2024 година на 82 проценти во 2025 година. Само четири од 20-те дози од редовниот календар достигнале покриеност од 95 проценти – ниво кое СЗО го смета за неопходно за спречување епидемии. Падот на вакцинацијата е проследен со зголемен број случаи на сипаници, а само во јануари биле регистрирани случаи во Призрен, Вучитрн и Приштина – сите кај невакцинирани деца.
Слична е состојбата и во Северна Македонија, каде што, според податоците, ниту една вакцина од календарот не достигнува 95 проценти покриеност. Директорката на Институтот за јавно здравје, Марија Андоновска, изјави дека ширењето дезинформации за време на пандемијата оставило сериозни последици, поради што здравствените работници сега одат од врата до врата во обид да ги надоместат пропуштените дози и да разговараат со родителите.
Во Србија, покриеноста со ММР вакцина изнесува 84,3 проценти. Според Институтот за јавно здравје „Милан Јовановиќ Батут“, само една од 25-те дози во програмата ја достигнала посакуваната стапка од 95 проценти. Тамошните експерти предупредуваат дека антивакциналните ставови, одложувањето на вакцинацијата и недоследностите во законската рамка придонеле за падот на довербата. Во 2017 и 2018 година, Србија регистрираше и смртни случаи од сипаници – први по две децении.
Педијатарот и експерт за вакцини Пол Офит нагласува дека задолжителната вакцинација е најефикасна алатка при епидемии, но истовремено признава дека дел од јавноста тоа го доживува како прекумерна интервенција на државата. Тој објаснува дека дебатата често се сведува на судир меѓу концептот на „медицинска слобода“ и колективната одговорност за јавното здравје.
Тврдењата дека ММР вакцината предизвикува аутизам потекнуваат од студија објавена во 1998 година во медицинското списание The Lancet, која подоцна беше повлечена поради манипулација со податоци и етички прекршувања. Оттогаш, бројни големи меѓународни истражувања со милиони учесници не пронајдоа никаква врска меѓу ММР вакцината и аутизмот. И покрај научниот консензус, сомнежите остануваат.
Од Националниот институт за јавно здравје на Косово велат дека работат на ширење научно засновани информации и соработка со здравствените работници, особено во заедниците каде што опфатот е најнизок. Акцискиот план укажува дека кај ромската, ашкалиската и египќанската заедница стапките се пониски поради комплексни социјални и образовни фактори.
Експертите предупредуваат дека одлуката да не се вакцинира дете не е избор без ризик, туку избор на друг – често поголем – ризик. Намалениот страв од болестите, во комбинација со лесен пристап до дезинформации, создава простор за сомнежи. А кога довербата ќе се разниша, нејзиното враќање е далеку потешко отколку што изгледа.
