На први март, според стариот календар, православната црква го одбележува споменот на светата преподобна маченица Евдокија од феникискиот град Илиопол. Како млада, таа била Самарјанка, многу убава и со неморал стекнала големо богатство. Подоцна се обратила кон христијанството, го поделила имотот на сиромашните и се закалуѓерила, минувајќи 56 години во манастир. Евдокија била маченички убиена со меч во 126 година.
Први март е познат и како Летник, ден што го означува почетокот на пролетта и според народното верување, почетокот на новата година. На овој ден низ Македонија се изведуваат богати обичаи со магиска и заштитна функција – од заштита од змиите, болвите и шумските ѕверови до обезбедување здравје и бериќет.
Традиционални обичаи
- Запотнување на куќата и стопанските објекти: куќи, плевни, шталите, амбарите, леите, плугот и креветите се запотнуваат за заштита од штетници.
- Берење на кукурек: се собирало како заштита од несреќи и болести и се носело како амулет за луѓето што оделе на туѓина.
- Мартинки: бело-црвени (понекогаш бело-црни) конецчиња се врзувале околу рацете, нозете или на облеката за магиска заштита. Децата најчесто ги носеле целиот март, а потоа ги фрлале или ги кревале за да предвидат добри знаци.
- Птици и природни знаци: гледањето на одредени птици или слушањето нивен звук имало предзнаци за здравје и бериќет. На пример, ако некој на Летник слушнел крекање на жаба три пати, велел „Бела става во куќа, црна става во полето“ за да ги отстрани болвите.
- Гранки и огништа: гранки, луштенки и дрвца се носеле во куќата и ставале во оганот за заштита на домашните животни и луѓето.
Во различни краишта на Македонија, обичаите имале локални варијации: во Охрид мартинките се правеле од бела и алена волна, во Галичник се плетеле со паралелно користење на бел и црн конец за да „не гледаат змиите и гадовите луѓето“. Во Долновардарско се користеле методи за „заштита“ на луѓето преку минување на конец низ очите на змија.
Народни верувања
- Летник е ден кога природата се „разбудува“ и се подготвува за новата сезона.
- Се верувало дека што ќе се направи на овој ден, така ќе биде во текот на целата година – од здравје и плодност до бериќет и заштита од несреќи.
- Обичаите комбинираат христијански и предхристијански елементи и го потврдуваат богатството на македонската народна култура.
Овој ден останува еден од најбогатите празници во народната традиција, со обичаи што симболично го поврзуваат човекот со природата, здравјето и плодноста на стопанството, како и со духовната заштита на семејството.
