Ситуацијата во Iran дополнително се заостри откако израелско-американски сили извршија напади врз стратешки објекти во главниот град Tehran. Како одговор на тоа, Иран изведе масовни напади кон неколку држави во регионот, меѓу кои Saudi Arabia, United Arab Emirates, Bahrain и Kuwait.
Премиерот на Israel, Benjamin Netanyahu, најави дека воените операции ќе продолжат без компромиси. Во меѓувреме, Иранската револуционерна гарда соопшти дека е подготвена за интензивен конфликт кој би можел да трае најмалку шест месеци.
Во екот на ескалацијата, Mojtaba Khamenei, син на убиениот врховен лидер Ali Khamenei, официјално беше назначен за нов врховен лидер на Иран. Овој потег доаѓа по повеќедневни шпекулации и отвора сериозни прашања за тоа како новото раководство ќе влијае врз понатамошниот тек на војната и политичката структура на државата.
За актуелната ситуација и можните последици од конфликтот зборуваа аналитичарите Mirko Dautović, предавач по меѓународни односи на Американскиот универзитет во Ташкент, и историчарот Tvrtko Jakovina од Филозофскиот факултет во Zagreb.
Новиот лидер најверојатно ќе продолжи со тврдата политика
Според Даутиќ, новиот врховен лидер најверојатно нема да покаже попустливост кон противниците на Иран и се очекува да продолжи со силен одговор на нападите.
Тој потсети дека Мојтаба Хамнеи има искуство од Iran–Iraq War, каде што учествувал како војник во баталјон од кој подоцна произлегле многу политички лидери на Исламската Република. Според него, токму тоа искуство може да влијае врз неговиот тврд став во актуелниот конфликт.
Сепак, аналитичарот не ја исклучува можноста новиот лидер да се обиде да го успори конфликтот, користејќи ја својата поддршка во конзервативните структури на власта.
САД и арапските земји не сакаат целосен хаос
По назначувањето на новиот лидер, реакции пристигнаа од United States и од Израел. Donald Trump го оцени Мојтаба Хамнеи како политички слаб и неприфатлив, додека од израелска страна беше порача дека ќе биде гонет секој што ќе се обиде да ја преземе функцијата врховен лидер.
Според професорот Јаковина, ваквите реакции се очекувани во време кога конфликтот веќе прерасна во отворена војна. Тој смета дека новиот лидер може да настапи дури и поостро во јавните пораки отколку неговиот татко.
Јаковина нагласува дека Западот бил изненаден од фактот што Иран успеал да ја зачува својата политичка и воена структура и покрај силните напади. Според многу западни анализи, се очекувал внатрешен распад или колапс на власта, но тоа засега не се случило.
Тој додава дека ниту САД ниту арапските држави немаат интерес од долготраен хаос во регионот, бидејќи распадот на Иран би можел да предизвика нови конфликти и сепаратистички движења.
Се споменува и сценарио за „балканизација“ на Иран
Во анализите на можните исходи се појавува и тезата за дестабилизација и распад на Иран на повеќе помали држави. Според Даутиќ, таквото сценарио може да одговара на одредени политички кругови во Израел, кои сметаат дека големите регионални сили треба да се ослабат преку нивна фрагментација.
Според оваа теорија, би можеле да се појават повеќе нови политички и етнички ентитети – од можни курдски региони, до движења меѓу Арапите во Хузестан, Азерите на југот од земјата, Туркмените и Балуџите.
Во такво сценарио, централниот дел на Иран би останал поделена територија со повеќе политички и идеолошки фракции кои меѓусебно би се бореле за власт.
Аналитичарите предупредуваат: ова може да биде вовед во многу поголем конфликт
Професорот Јаковина смета дека конфликтот на Блискиот Исток треба да се гледа и низ поширока геополитичка перспектива. Според него, дестабилизацијата на државите богати со енергенси може директно да влијае врз China, која е меѓу најголемите потрошувачи на енергија во светот и важен партнер на Иран.
Тој потсетува дека во последните години се појавиле повеќе конфликти ширум светот – од војни во Африка, преку конфликтите во Ukraine и Russia, до нестабилност во различни региони – што според него може да укажува на поголема глобална конфронтација.
Големиот судир меѓу САД и Кина
Даутиќ предупредува дека најголемиот геополитички судир во иднина може да биде меѓу United States и China. Тој го поврзува тоа со концептот на Thucydides Trap – теорија според која конфликтот е многу веројатен кога постоечката светска сила се соочува со брзо растечка сила која може да ја надмине.
Според оваа логика, доминантната сила настојува да го запре подемот на конкурентот пред тој да стане премногу силен. Кина, според аналитичарот, се обидува да избегне ваков судир со тоа што настапува внимателно и се воздржува од директни воени интервенции надвор од својата територија.
Аналитичарите заклучуваат дека актуелните конфликти можеби се само почеток на многу подлабоки геополитички промени, а вистинските последици од овие случувања допрва ќе се чувствуваат на глобално ниво.
